Mae g\u0175r a gwraig sy\u2019n bridio gwartheg cig yng Ngogledd Cymru wedi tynnu sylw at y modd mae gwneud penderfyniadau sy\u2019n seiliedig ar ddata yn eu helpu i fod yn fwy effeithlon a chynaliadwy, wrth reoli eu h\u00f4l troed carbon a gwella bioamrywiaeth ar draws eu tir.<\/p>\n
Ar eu fferm, Moelogan Fawr, ar gyrion Llanrwst, sy\u2019n cynnwys 304 hectar (751 erw) ac sy\u2019n codi i 1500 troedfedd (tua 457.2 m), maen nhw\u2019n cadw gwartheg cig a defaid. Mae\u2019r fferm yn gartref i\u2019r teulu Jones, lle mae Si\u00e2n a\u2019i g\u0175r Llion, ynghyd \u00e2\u2019u tri phlentyn, Gwern (9), Beca (8) a Annie (2), yn gofalu am150 o wartheg Stabiliser a thua 850 o famogiaid Cymreig wedi eu gwella. Mae\u2019r fferm wedi bod yn nheulu Si\u00e2n ers 1972, a hi yw\u2019r drydedd genhedlaeth i ffermio yno.<\/p>\n
\u201cCyn cymryd drosodd y fferm yn 2018, roedden ni ar fferm 40-erw a oedd yn eiddo i\u2019r Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Roedd Llion yn gweithio ar fferm laeth ac roeddwn i\u2019n gweithio fel syrf\u00ebwr\u00a0 i\u2019r awdurdod lleol. Roedd cychwyn yma yn gam enfawr i ni, drwy wneud ffermio yn swydd amser-llawn, ond mae\u2019n gyfle gwych i ni yn ogystal ag i\u2019n plant,\u201d meddai Sian.<\/p>\n
Mae’r tir yma’n amrywio o dir wedi’i wella a’i led-wella i’r rhannau uchaf lle mae llawer o gynefin lled-naturiol\/heb ei wella yn cael ei bori’n helaeth. Mae plannu coed yn helaeth, trwy grant Creu Coetir Glastir yn 2018 yn golygu bod y fferm bellach yn cynnwys 10 hectar (24.7 erw) o goetir llydanddail cymysg sydd newydd ei blannu ac sy\u2019n ymestyn arwynebedd y coetir presennol, gan gynyddu maint y cynefin a\u2019i wydnwch i newidiadau amgylcheddol nawr ac yn y dyfodol. Mae’r coetir yn golygu hefyd bod cynefinoedd yn cysylltu\u2019n well ar draws rhannau isaf Moelogan Fawr a thrwy hynny yn hybu bioamrywiaeth ar y fferm .<\/p>\n
Mae yna hefyd 20.6 hectar (51 erw) o rostir ucheldirol (gwlyb a sych), sy\u2019n werthfawr i nifer o rywogaethau o bwysigrwydd cadwraeth uchel a gollwyd o sawl man arall yn y DG. Mae’r cymysgedd o gynefinoedd gwlyb a sych, uchder a strwythur gwahanol y llystyfiant\u00a0 yn bwysig yn ogystal o ran cynefin.\u00a0 Mae gan y fferm ddau bwll hefyd, sy’n helpu i gynnal planhigion dyfrol a rhywogaethau o\u00a0 adar sy’n nythu ar y ddaear, gan gynnwys y Gylfinir a’r Gornchwiglen.<\/p>\n
Mae Si\u00e2n a Llion yn awyddus i fod mor gynaliadwy ac effeithlon \u00e2 phosibl a chofnodi a mesur eu data fferm yn rheolaidd, gan gynnwys archwilio carbon.\u00a0 Trwy weithio gyda HCC ar eu harchwiliad carbon, cafodd Si\u00e2n a Llion gyngor ar sut i leihau eu h\u00f4l troed carbon drwy, er enghraifft,\u00a0 wneud eu glaswellt yn fwy amrywiol, rhoi\u2019r gorau i ddefnyddio gwrtaith ar dir pori a defnyddio cyn lleied \u00e2 phosibl ar dir silwair. Maen nhw hefyd yn cynnal profion pridd er mwyn gwneud y defnydd gorau o wrtaith nitrogen.\u00a0 Mae hyn i gyd yn arbed arian iddyn nhw drwy leihau mewnbynnau ynghyd \u00e2 bod yn fuddiol i’r amgylchedd.\u00a0 Yn eu hymgais i leihau costau ar draws y fferm, maen nhw\u2019n canolbwyntio’n drwm ar iechyd a ffrwythlondeb y fuches.<\/p>\n
\u201cMae\u2019r wybodaeth o\u2019r archwiliad carbon a\u2019r arolwg bioamrywiaeth a wnaed ar y cyd \u00e2 HCC wedi ysbrydoli ein penderfyniadau. Er enghraifft, ar y dechrau roedden ni’n tyfu rhygwellt yn unig ac yna fe ddechreuon ni ystyried cynnwys gwndwn llysiau, a deall beth oedd yn gweithio a lle. Rydyn ni wedi addasu a rhoi llyriad yn y gymysgedd ac wedi ychwanegu\u2019r hen laswellt fel Timothy a Cocksfoot. Ar y tir isaf mae gennym wndwn llysieuol sydd yn ffynnu. Mae\u2019n fater o ddysgu beth sy\u2019n gweithio ar ba dir a sut orau i ofalu amdano . Dydyn ni ddim yn ei bori’n rhy galed nes ei fod wedi sefydlu’n iawn ac mae hynny o gymorth. Dyna\u00a0 rai enghreifftiau yn unig o sut rydyn ni\u2019n symud tuag at fferm iachach, priddoedd iachach a busnes mwy effeithlon,\u201d ychwanega Si\u00e2n.<\/p>\n
Fel rhan o\u2019u hymdrechion i fod yn fwy effeithlon, cafodd system bori cylchdro, fel rhan o Grass Check GB, ei rhoi ar waith, ac mae seilwaith newydd trwy gyfrwng traciau ar draws y fferm wedi bod o fantais amlwg.<\/p>\n
\u201cRydym yn ceisio ymestyn ein tymor pori a magu popeth ar laswellt. Rydym wedi ychwanegu cryn dipyn o seilwaith i\u2019r fferm ers cymryd drosodd. Rydyn ni\u2019n ffodus bod gennym ein cerrig ein hunain ar y fferm, ac felly fe wnaethon ni ychwanegu traciau i roi mynedfeydd da i\u2019r caeau. Mae hyn yn golygu y gallwn gael y buchod i’r caeau pellaf pan fo\u2019r tywydd ar ei wlypaf. Ac i wneud yn si\u0175r ein bod ni\u2019n cael d\u0175r i\u2019r holl badogau, mae gennym bwmp d\u0175r solar sy\u2019n helpu i gymryd d\u0175r i hyd yn oed y caeau pellaf.<\/p>\n
\u201cRoedd y gwartheg yn arfer dod i mewn tua mis Medi ond nawr rydym wedi gallu ymestyn eu tymor yn yr awyr agored tan Hydref\/Tachwedd ac mae\u2019r heffrod cyflo allan tan fis Ionawr ar fetys porthiant neu gnwd gaeaf. Mae hynny\u2019n golygu nad oes raid eu rhoi dan do a\u2019u bwydo am ddeufis ychwanegol dros y gaeaf, ac rydym yn gobeithio ymestyn hyn ymhellach. Mae\u2019r buchod yn cael eu pori\u2019n gyfan gwbl ar system gylchdro yn ystod y tymor pori ac rydym wedi dechrau gwneud hynny gyda\u2019r mamogiaid hefyd,\u201d meddai Llion.<\/p>\n
\u201cMae\u2019n wych gweld sut mae\u2019r system pori cylchdro wedi ein helpu i fod yn fwy effeithlon a gwella iechyd y pridd yn ogystal. Yn ystod yr\u00a0 hafau sych mae hyn wedi bod o gymorth mawr. Mae perthyn i grwpiau trafod a meincnodi wedi ein helpu i ddeall ochr ariannol y busnes ac wedi ein galluogi i wybod ble mae angen i ni wella a lle gallwn wneud arbedion. Mae cofnodi data wedi ein helpu i weld lle mae angen bod yn fwy effeithlon, a byddwn yn parhau i ddefnyddio data i\u2019r fath raddau wrth wneud penderfyniadau,\u201d ychwanegodd Si\u00e2n.<\/p>\n
Wrth siarad am eu nodau cynaliadwyedd, mae Si\u00e2n a Llion yn glir fod rhaid newid. \u201cI ni, mae cynaliadwyedd yn mynd law yn llaw ag effeithlonrwydd. Gorau po fwyaf effeithlon y gallwn fod oherwydd bydd yn gwella ein h\u00f4l troed carbon, ac yn ein helpu i gyrraedd y nod. Rydym wrthi\u2019n ceisio prynu llai, cadw ein da byw mor iach \u00e2 phosibl, defnyddio\u2019r glaswellt, a diogelu\u2019r pridd.<\/p>\n
\u201cMae gennym system gadarn a dydyn ni ddim yn cadw gwartheg os nad ydyn nhw\u2019n haeddu eu lle. Mae geneteg \u2013 ac epigeneteg hefyd \u2013 yn chwarae rhan bwysig. Rydyn ni\u2019n gwerthu teirw a buchod bridio Stabiliser drwy Gwmni Gwartheg Stabiliser. Pa anifail bynnag y byddwn yn ei werthu \u2013 heffrod cyflo neu deirw \u2013 rydyn ni eisiau gwneud yn si\u0175r y byddan nhw\u2019n perfformio cystal \u00e2 phosib ar ffermydd eraill,\u201d eglurodd Si\u00e2n.<\/p>\n
\u201cRydyn ni\u2019n ffermio ar dir uchel ac agored iawn, ac mae hynny\u2019n golygu bod y fferm yn fwy addas na dim ar gyfer gwartheg bridio. Mae gennym system lem iawn yma ac rydym yn gobeithio y bydd y gwartheg yn perfformio lle bynnag y byddan nhw\u2019n mynd. Mae\u2019r traed, y cadeiriau a\u2019r cyflwr cyffredinol, eu hanian, cyflwr a ffrwythlondeb i gyd yn bethau rydym yn eu harchwilio ac mae’n rhaid iddyn nhw fagu lloi da. Rydym yn edrych am unffurfedd yn ein lloi ac yn cofnodi popeth, gan gynnwys y cynnydd pwysau byw a\u2019r pwysau adeg diddyfnu. Ein nod yw cynhyrchu buchod a lloi canolig eu maint. Maen nhw i gyd yn i gyd yn cael eu bwydo ar silwair a glaswellt a dydyn ni ddim yn rhoi bwyd ychwanegol i unrhyw un o\u2019r gwartheg benyw. Os nad ydyn nhw\u2019n gyflo o fewn 9 wythnos ar \u00f4l cyrraedd 14 mis oed, c\u00e2nt eu pesgi a\u2019u gwerthu ar gyfer cig. Efallai fod hyn yn ymddangos yn ffordd galed o ddelio \u00e2\u2019r sefyllfa, ond mae angen i ni fod yn effeithlon ac mae bod yn llym wrth ddewis gwartheg bridio yn rhan o\u2019r broses,\u201d meddai Llion.<\/p>\n
Dywedodd Dr. Heather McCalman, Swyddog Gweithredol Ymchwil a Datblygu a Chynaliadwyedd HCC, sydd wedi bod yn gweithio gyda Si\u00e2n a Llion ar GrassCheck GB yn ogystal \u00e2 phrosiectau gwella ffrwythlondeb: \u201cMae ffermydd fel Moelogan Fawr yn gosod y llwyfan ar gyfer arferion ffermio yn y dyfodol.\u00a0 Mae’n hanfodol i ffermydd groesawu ymchwil a datblygu a chyfuno arferion ffermio traddodiadol \u00e2 manteision technoleg a data er mwyn bod yn gynaliadwy ac yn addas wrth gamu i’r dyfodol.<\/p>\n
Tra bod effaith amaethyddiaeth ar newid yn yr hinsawdd yn bwnc llosg iawn o hyd, mae \u2018n bwysig cofio bod effaith amgylcheddol y gwahanol systemau ffermio ar draws y byd yn amrywio\u2019n fawr, a bod Cymru yn addas dros ben ar gyfer bridio gwartheg a defaid, fel y gallwn weld ar y fferm hon.<\/p>\n
\u201cMae gan y ffordd Gymreig o ffermio stori wahanol iawn i\u2019w hadrodd o\u2019i chymharu \u00e2 rhai o\u2019r systemau dwys a diwydiannol mewn rhannau eraill o\u2019r byd. Gyda safonau uchel o hwsmonaeth anifeiliaid a rheoli tir pori, mae\u2019r teulu Jones yn helpu i gadw ein tirwedd unigryw. Maen nhw\u2019n gwneud cyfraniad gwerthfawr o ran lliniaru newid yn yr hinsawdd ac yn rheoli eu tir glas trwy gyfuno arferion traddodiadol ag arloesedd ac mae HCC yn falch o\u2019u helpu i wneud hynny.\u201d<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"